Định hướng nghề nghiệp cho bản thân: 7 bước tự làm, kèm bảng kế hoạch 5 năm

Bạn đã từng ngồi trước tờ phiếu đăng ký nguyện vọng, hoặc trước lá đơn xin nghỉ việc, và tự hỏi: "Rốt cuộc mình hợp với cái gì?" Định hướng nghề nghiệp cho bản thân không phải là đoán trúng một nghề trong một buổi tối. Đó là một quá trình có các bước rõ ràng, ai cũng tự làm được nếu đi đúng thứ tự. Bài này tôi chia sẻ 7 bước đó, kèm một bảng định hướng nghề nghiệp 5 năm để bạn điền ngay.

Vì sao tự định hướng nghề nghiệp cho bản thân lại khó?

Phần lớn chúng ta không thiếu cố gắng. Cái khó nằm ở ba chỗ khác.

Hiểu mình chưa đủ

Ở trường, mình được hỏi "em học giỏi môn nào" nhiều hơn "em thích làm việc gì, với ai, trong môi trường nào". Điểm số chỉ là một lát cắt nhỏ. Một bạn giỏi Toán chưa chắc thích ngồi cả ngày với con số. Một bạn học Kế toán ra trường lại thấy mình sống động nhất khi đi gặp khách hàng làm Sales.

Thông tin về nghề thì thiếu và lệch

Mình thường biết nghề qua phim, qua lời kể của họ hàng, qua vài bài báo "ngành hot". Rất ít người được ngồi cạnh một kỹ sư, một dược sĩ hay một nhân viên marketing để xem một ngày làm việc thật của họ ra sao.

Áp lực từ người khác

Bố mẹ muốn con học Y cho ổn định. Bạn bè rủ nhau chọn khối A hay khối D. Đồng nghiệp bảo "giờ nhảy việc là dại". Những lời đó thường xuất phát từ thương mình, nhưng nếu chỉ nghe theo mà không hiểu bản thân, bạn dễ đi một con đường không phải của mình.

7 bước định hướng nghề nghiệp cho bản thân

Đây là các bước định hướng nghề nghiệp tôi gợi ý đi theo thứ tự. Bước trước làm nền cho bước sau.

Bước 1: Hiểu sở thích nghề nghiệp của bạn

Nhà tâm lý học John L. Holland đưa ra mô hình RIASEC, chia sở thích nghề nghiệp thành 6 nhóm: Kỹ thuật (thích làm với tay, máy móc), Nghiên cứu (thích tìm hiểu, phân tích), Nghệ thuật (thích sáng tạo, biểu đạt), Xã hội (thích giúp đỡ, dạy dỗ), Quản lý (thích dẫn dắt, thuyết phục) và Nghiệp vụ (thích trật tự, quy trình). Hầu hết chúng ta là sự pha trộn của vài nhóm. Bạn có thể bắt đầu bằng bài trắc nghiệm Holland miễn phí để thấy 3 nhóm nổi bật nhất của mình.

Bước 2: Nhìn rõ tính cách

Sở thích cho biết bạn muốn làm gì, tính cách cho biết bạn làm theo cách nào thì thấy tự nhiên. Mô hình Big Five (hướng ngoại, tận tâm, dễ chịu, cởi mở, ổn định cảm xúc) là cách mô tả tính cách được giới nghiên cứu dùng rộng rãi. Một người hướng nội vẫn làm bán hàng tốt, chỉ là họ có thể hợp với bán hàng tư vấn sâu hơn là gọi điện hàng loạt.

Bước 3: Gọi tên giá trị sống

Giá trị là thứ bạn không muốn đánh đổi: sự ổn định, tự do, thu nhập, được giúp người, được công nhận. Nhà tâm lý học Shalom Schwartz đã hệ thống hoá các nhóm giá trị con người theo đuổi. Bạn không cần thuộc lý thuyết, chỉ cần tự hỏi: "Nếu công việc lương cao nhưng mất tự do, mình có chịu được không?" Câu trả lời thật lòng sẽ loại bớt nhiều lựa chọn.

Bước 4: Liệt kê năng lực bạn đã làm thật

Đừng chỉ ghi "giao tiếp tốt". Hãy ghi việc cụ thể: "tổ chức được buổi văn nghệ lớp", "bán được 30 đơn hàng online trong hè", "sửa được máy tính cho cả nhà". Năng lực đã có bằng chứng đáng tin hơn năng lực mình tưởng tượng.

Bước 5: Tìm hiểu thông tin thị trường nghề

Khi đã có vài vùng nghề, hãy tìm hiểu kỹ: công việc hằng ngày gồm những gì, cần học ngành nào, môi trường ra sao. O*NET của Bộ Lao động Hoa Kỳ là một cơ sở dữ liệu mô tả nghề rất chi tiết, dù làm cho thị trường Mỹ nhưng phần mô tả nhiệm vụ vẫn rất đáng tham khảo. Cách tốt nhất vẫn là hỏi chuyện trực tiếp 2-3 người đang làm nghề đó.

Bước 6: Thử nhỏ trước khi cam kết lớn

Trước khi bỏ 4 năm đại học hay bỏ một công việc ổn định, hãy thử với chi phí thấp: học một khoá ngắn, làm tình nguyện, nhận một dự án nhỏ, đi thực tập vài tuần. Nhà nghiên cứu Mark Savickas, với cách tiếp cận kiến tạo sự nghiệp, nhấn mạnh rằng con người hiểu mình qua hành động và trải nghiệm, không chỉ qua suy nghĩ.

Bước 7: Lập kế hoạch 5 năm và 90 ngày

Kế hoạch 5 năm cho bạn hướng đi. Kế hoạch 90 ngày cho bạn việc làm ngay. Thiếu cái đầu thì dễ lạc, thiếu cái sau thì dễ chỉ mơ.

Mẫu bảng định hướng nghề nghiệp 5 năm

Bạn có thể chép bảng này ra giấy và điền. Đây là ví dụ một bạn sinh viên năm nhất muốn đi theo hướng marketing, chỉ mang tính minh hoạ.

Điều quan trọng: cột cuối cùng phải đo được. Nếu bạn không biết lúc nào là "đạt", kế hoạch sẽ trôi.

Những lỗi hay gặp khi định hướng bản thân

• Chọn theo nghề đang hot. Nghề nổi hôm nay có thể bão hoà sau vài năm. Chọn theo vùng sở thích và năng lực của mình thì bền hơn.
• Chỉ nhìn điểm số. Học giỏi môn Sinh không có nghĩa bạn phải học Y.
• Muốn tìm một nghề duy nhất đúng. Thật ra mỗi người hợp với một vùng gồm nhiều nghề. Tìm vùng trước, chọn nghề sau.
• Nghĩ mãi mà không thử. Ngồi suy nghĩ cả năm không bằng ba tháng làm thử.
• Làm một lần rồi thôi. Định hướng phát triển nghề nghiệp của bản thân nên được xem lại mỗi năm, vì bạn thay đổi và thế giới nghề cũng thay đổi.

Khi nào nên làm trắc nghiệm, khi nào nên gặp người tư vấn?

Trắc nghiệm hữu ích khi bạn đang mông lung, chưa biết bắt đầu từ đâu. Một bài trắc nghiệm định hướng nghề nghiệp tốt giúp bạn có ngôn ngữ để gọi tên sở thích, thế mạnh, và gợi ý vài vùng nghề nên khám phá trước. Tuy vậy, kết quả trắc nghiệm chỉ là gợi ý để tham khảo, không phán bạn phải làm một nghề nào, và không thay thế được tư vấn chuyên môn.

Bạn nên gặp người tư vấn khi:

• Kết quả trắc nghiệm vênh với những gì bạn cảm nhận về mình.
• Bạn và gia đình bất đồng lớn về hướng đi.
• Bạn đang đứng trước quyết định khó đảo ngược, như chọn trường, chọn ngành hay chuyển việc.

Nếu cần, bạn có thể đọc thêm về tư vấn định hướng nghề nghiệp để biết một buổi tư vấn tử tế nên diễn ra thế nào. Còn nếu câu hỏi của bạn là "mình hợp ngành gì", bài làm sao biết mình hợp nghề gì sẽ đi sâu hơn. Muốn nhìn xa hơn, hãy đọc tiếp về định hướng nghề nghiệp trong tương lai.

Định hướng tương lai cho bản thân là việc của chính bạn. Người khác có thể soi đường, nhưng bước chân là của bạn. Bắt đầu bằng một bước nhỏ hôm nay là đủ.

Câu hỏi thường gặp

Định hướng nghề nghiệp cho bản thân bắt đầu từ đâu?

Hãy bắt đầu từ việc hiểu sở thích nghề nghiệp, sau đó đến tính cách, giá trị sống và năng lực đã làm thật. Khi đã có vài vùng nghề, bạn mới tìm hiểu thị trường và thử nhỏ. Làm ngược thứ tự dễ khiến bạn chạy theo nghề hot mà không hợp.

Bảng định hướng nghề nghiệp 5 năm gồm những gì?

Một bảng đơn giản gồm 4 cột: mốc thời gian, mục tiêu, việc cần làm và dấu hiệu đã đạt. Nên có thêm một dòng 90 ngày tới để biến kế hoạch thành việc làm ngay. Cột dấu hiệu đã đạt phải đo được thì kế hoạch mới không trôi.

Làm trắc nghiệm có biết chính xác mình hợp nghề gì không?

Không có bài trắc nghiệm nào chính xác 100% hay tìm ra một nghề duy nhất cho bạn. Trắc nghiệm tốt chỉ gợi ý vùng hướng đi để bạn khám phá tiếp. Bạn nên kết hợp với trải nghiệm thật và trò chuyện với người trong nghề.

Đã đi làm rồi có cần định hướng nghề nghiệp cá nhân không?

Có. Định hướng nghề nghiệp cá nhân không chỉ dành cho học sinh. Người đã đi làm cũng cần xem lại hướng đi khi thấy công việc không còn phù hợp, khi muốn chuyển ngành, hoặc khi giá trị sống thay đổi.

Bao lâu thì nên xem lại định hướng của bản thân?

Bạn nên xem lại ít nhất mỗi năm một lần, hoặc khi có thay đổi lớn như ra trường, đổi việc. Kế hoạch 90 ngày thì nên kiểm tra mỗi quý để điều chỉnh kịp thời.