Làm sao để biết mình phù hợp với ngành nào, hợp nghề gì?

Làm sao để biết mình phù hợp với ngành nào? Câu trả lời ngắn: bạn không "tìm ra" nghề hợp mình bằng cách ngồi nghĩ. Bạn nhìn lại ba thứ: việc gì mình thích làm, việc gì mình làm tốt, việc gì xã hội sẵn sàng trả tiền. Chỗ ba vòng này giao nhau là vùng nên thử. Sau đó bạn thử nhỏ, quan sát cảm giác của chính mình, rồi mới quyết.

Bài này đi từng bước: 7 câu hỏi tự soi, cách tách "thích" khỏi "giỏi", cách thử rẻ trước khi cam kết lớn, và lời khuyên riêng cho người đã đi làm mà muốn đổi việc.

Vì sao nhiều người chưa định hướng được nghề nghiệp

Chưa định hướng được nghề nghiệp không có nghĩa là bạn kém. Thường nó đến từ vài lý do rất bình thường:

• Từ nhỏ đến lớn, mình chọn theo điểm số, theo bạn bè, theo lời bố mẹ, ít khi được hỏi "con thích gì".
• Mình biết quá ít nghề. Kể ra chỉ được bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, kế toán, kinh doanh.
• Mình chưa thử làm gì thật, nên chỉ đoán.

Thiếu định hướng nghề nghiệp là tình trạng có thể sửa được. Muốn biết làm sao để biết mình phù hợp với ngành nào, việc đầu tiên là thu thập dữ liệu về chính mình.

Làm sao biết mình hợp nghề gì: 7 câu hỏi tự soi

Lấy một tờ giấy, trả lời thật lòng từng câu. Đừng viết điều bạn nghĩ mình "nên" thích.

1. Việc gì làm bạn quên thời gian?

Ngồi sửa máy tính tới khuya, vẽ cả buổi chiều, mải nói chuyện với người lạ, hay mê mẩn sắp xếp lại cái tủ. Việc làm bạn quên giờ thường chỉ ra loại hoạt động bạn có hứng thú thật.

2. Người khác hay nhờ bạn việc gì?

Bạn bè hay nhờ bạn góp ý bài thuyết trình, chụp ảnh, tính toán chi tiêu, hay nghe tâm sự? Người xung quanh thường thấy thế mạnh của bạn trước cả bạn.

3. Điều gì làm bạn bực khi thấy người khác làm sai?

Thấy bảng tính sai số liệu là khó chịu. Thấy ai đó bị đối xử bất công là không yên. Thấy thiết kế xấu là muốn sửa ngay. Cái làm bạn bực thường là chỗ bạn có tiêu chuẩn cao, và tiêu chuẩn cao là dấu hiệu của một mảng bạn quan tâm sâu.

4. Bạn thích làm việc với gì nhất?

Con người, dữ liệu, đồ vật và máy móc, hay ý tưởng? Đây cũng là tinh thần của mô hình sở thích nghề nghiệp RIASEC do John L. Holland xây dựng.

5. Hồi nhỏ bạn hay chơi gì, hay tò mò gì?

Theo cách tiếp cận kiến tạo sự nghiệp của Mark Savickas, những câu chuyện cũ của bạn, nhân vật bạn ngưỡng mộ, trò bạn mê, thường mang theo những chủ đề lặp lại trong cuộc đời.

6. Bạn muốn một ngày làm việc trông như thế nào?

Ngồi một chỗ yên tĩnh hay di chuyển nhiều? Làm một mình hay làm cùng nhóm? Có lịch rõ ràng hay mỗi ngày một khác?

7. Điều gì bạn không chịu đánh đổi?

Thời gian cho gia đình, sự ổn định, thu nhập cao, tự do, cảm giác giúp được người khác. Biết giá trị của mình giúp bạn loại bớt những nghề nghe hấp dẫn nhưng sẽ làm bạn mệt.

Làm sao để biết mình phù hợp với ngành nào: tách "thích", "giỏi" và "có thị trường"

Đây là chỗ nhiều người nhầm. Ba thứ này khác nhau:

Lấy ví dụ một bạn rất thích chơi game. "Thích" thì có. Nhưng nghề liên quan đến game rất rộng: lập trình, thiết kế màn chơi, vẽ nhân vật, kiểm thử, làm nội dung, bán hàng cho studio. Bạn giỏi phần nào, phần nào đang có người tuyển, mới là câu hỏi đáng giá.

Nghề nghiệp phù hợp với bản thân thường nằm ở chỗ có cả ba. Nếu mới có hai, đừng bỏ, hãy tìm cách bổ sung cái còn thiếu.

Thử nhỏ trước khi chọn lớn

Cách biết mình phù hợp với nghề gì chắc nhất vẫn là làm thử. Không cần cam kết 4 năm đại học hay bỏ việc ngay. Bắt đầu bằng những bước rẻ:

1. Làm thêm hoặc thực tập ngắn trong lĩnh vực bạn tò mò, kể cả việc nhỏ nhất.
2. Tình nguyện ở một tổ chức, một dự án cộng đồng. Bạn sẽ thấy mình thích phần việc nào.
3. Học một khoá ngắn vài tuần, làm ra một sản phẩm thật.
4. Phỏng vấn người trong nghề. Hỏi họ một ngày làm việc thật trông thế nào, điều gì họ thích nhất, điều gì làm họ mệt nhất.

Đây là cách trả lời câu hỏi làm sao để biết mình phù hợp với ngành nào dựa trên bằng chứng, không dựa trên phỏng đoán. Sau mỗi lần thử, ghi lại: mình có năng lượng hơn hay cạn đi? Muốn làm tiếp hay muốn dừng? Dữ liệu này đáng tin hơn mọi lời đoán.

Muốn đổi việc nhưng không biết làm gì

Nếu bạn đã đi làm vài năm và thấy mình lạc chỗ, bạn không bắt đầu từ số 0. Lấy ví dụ một người học Kế toán, ra trường làm Sales, giờ thấy mệt. Trước khi nhảy sang ngành mới, hãy hỏi:

• Trong công việc hiện tại, phần nào mình vẫn thích? Có thể bạn thích phân tích số liệu bán hàng hơn là đi gặp khách.
• Kỹ năng nào mang theo được? Kế toán cộng kinh nghiệm bán hàng có thể mở ra hướng phân tích kinh doanh, quản lý bán hàng, tài chính cho doanh nghiệp nhỏ.
• Mình đang mệt vì nghề, hay mệt vì môi trường, vì sếp, vì công ty?

Cách tìm việc phù hợp với bản thân khi đã đi làm là đổi từng bước: nhận thêm việc mới ở chỗ cũ, làm dự án phụ, học buổi tối. Đổi lớn chỉ khi đã có bằng chứng từ những lần thử nhỏ. Bạn có thể xem thêm hướng dẫn tự định hướng nghề nghiệp cho bản thân.

Khi nào nên làm trắc nghiệm nghề nghiệp

Trắc nghiệm không thay được 7 câu hỏi và những lần thử ở trên. Nhưng nó hữu ích khi:

• Bạn trả lời 7 câu hỏi xong mà vẫn thấy rối, cần một khung để sắp xếp.
• Bạn muốn biết thêm những nghề mình chưa từng nghĩ tới.
• Bạn cần một ngôn ngữ chung để nói chuyện với bố mẹ hoặc người hướng dẫn.

Bạn có thể bắt đầu với trắc nghiệm Holland miễn phí 36 câu, hoặc đọc so sánh các loại test chọn ngành. Nếu muốn nhìn rộng hơn, bài trắc nghiệm định hướng nghề nghiệp Bản Đồ Sự Nghiệp 89 câu do tôi, Nguyễn Trương Tuyến, xây dựng sẽ nhìn bạn qua 5 lớp: sở thích, tính cách, giá trị sống, năng lực và câu chuyện của bạn. Kết quả chỉ gợi ý vùng nên khám phá, không phán thay bạn một nghề.

Khi đã thử mà vẫn kẹt, nói chuyện với người có chuyên môn qua tư vấn định hướng nghề nghiệp là bước hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao để biết mình hợp với nghề nào khi chưa có kinh nghiệm gì?

Bắt đầu từ những gì bạn đã có: môn học bạn thích, việc người khác hay nhờ, hoạt động làm bạn quên giờ. Sau đó thử nhỏ qua làm thêm, tình nguyện hoặc khoá ngắn để có thêm dữ liệu thật.

Thích một nghề nhưng không giỏi thì có nên theo không?

Có thể, nếu bạn học được nhanh và thị trường cần nghề đó. Hãy thử một dự án nhỏ để xem mình tiến bộ ra sao. Nếu sau một thời gian vẫn không khá lên và cũng không thấy vui, đó là tín hiệu nên xem lại.

Trắc nghiệm có cho biết chính xác mình hợp nghề gì không?

Không. Trắc nghiệm chỉ gợi ý vùng nghề nên khám phá dựa trên sở thích, tính cách và giá trị của bạn. Quyết định cuối cùng cần thêm trải nghiệm thật và điều kiện của bạn.

Muốn đổi việc nhưng không biết làm gì thì bắt đầu từ đâu?

Liệt kê phần việc bạn vẫn thích ở công việc hiện tại và kỹ năng mang theo được. Sau đó thử một hướng mới ở quy mô nhỏ trước khi nghỉ việc.

Bao lâu thì biết được mình phù hợp với ngành nào?

Không có mốc cố định. Có người rõ sau vài tháng thử, có người cần lâu hơn. Điều quan trọng là mỗi tháng bạn có thêm một trải nghiệm thật để so sánh.