Định hướng nghề nghiệp cho con: bố mẹ là người đồng hành, không phải người chọn hộ

"Con muốn học gì?" Câu hỏi này nhiều bố mẹ hỏi con mỗi năm, và nhiều lần nhận lại cái nhún vai. Định hướng nghề nghiệp cho con không bắt đầu từ việc tìm ra đáp án đúng, mà từ việc bố mẹ biết hỏi đúng câu và chịu lắng nghe. Bài này tôi viết cho anh chị đang muốn giúp con mà chưa biết bắt đầu từ đâu, và không muốn biến mỗi bữa cơm thành một cuộc tranh luận.

Vai trò của bố mẹ: đồng hành, không chọn hộ

Bố mẹ biết con từ khi con còn đỏ hỏn. Anh chị thấy con say mê gì, con bỏ cuộc ở đâu, con vui nhất khi làm việc gì. Đó là kho dữ liệu quý mà không bài test nào có được.

Nhưng người sẽ đi làm tám tiếng mỗi ngày trong mười, hai mươi năm tới là con. Nếu bố mẹ chọn hộ, con có thể học xong, nhưng khó mà đi đường dài với một lựa chọn không phải của mình.

Vì vậy, khi nói về cha mẹ định hướng nghề nghiệp cho con cái, tôi hay dùng hình ảnh người cầm đèn pin. Bố mẹ soi sáng thêm vài góc con chưa thấy: thông tin về ngành, chi phí, thị trường, những gì bố mẹ đã trải qua. Còn bước chân là của con. Nếu anh chị đang tìm một đề tài định hướng nghề nghiệp cho con cái để bàn trong buổi họp phụ huynh, câu "bố mẹ đồng hành đến đâu thì vừa" là một khởi đầu rất đáng thảo luận.

Những sai lầm thường gặp khi định hướng nghề nghiệp cho con cái

Tôi gọi là "sai lầm" cho dễ hình dung, nhưng thật ra đây đều là những lựa chọn xuất phát từ thương con. Không ai sai khi lo cho con. Chỉ là có vài cái bẫy nên biết trước.

Chọn theo nghề "ổn định"

Nghề ổn định của thế hệ bố mẹ chưa chắc còn ổn định khi con ra trường. Một ngành đang được coi là chắc ăn hôm nay có thể thay đổi nhiều sau vài năm. Thay vì hỏi "nghề nào ổn định", hãy hỏi "con có những năng lực nào để đi được ở nhiều nghề".

Chọn theo ước mơ dang dở của bố mẹ

Có những bố mẹ từng muốn làm bác sĩ, kỹ sư, giáo viên nhưng hoàn cảnh không cho phép. Mong con đi tiếp con đường ấy là điều rất con người. Anh chị chỉ cần tự hỏi một câu: "Đây là ước mơ của con, hay của mình?"

Chọn theo bạn bè

Con học khối A vì nhóm bạn thân học khối A. Con thi ngành Marketing vì cả lớp đang thích. Bạn bè là nguồn cảm hứng tốt, nhưng mỗi đứa trẻ có một tổ hợp sở thích và thế mạnh riêng.

Chỉ nhìn điểm số

Điểm Toán cao không có nghĩa con phải học kỹ thuật. Điểm Văn cao không có nghĩa con chỉ hợp làm báo. Điểm số cho biết con đang học tốt môn gì, chưa cho biết con thích làm loại công việc gì mỗi ngày. Lấy ví dụ một bạn giỏi Toán nhưng mê nói chuyện với người khác: hướng tư vấn tài chính hay phân tích kinh doanh có khi hợp hơn ngồi viết code cả ngày.

Cách định hướng nghề nghiệp cho con qua những cuộc trò chuyện

Cuộc trò chuyện tốt nhất về nghề thường không diễn ra ở bàn họp gia đình, mà trên xe máy, lúc đi chợ, lúc xem phim cùng nhau. Dưới đây là vài câu hỏi gợi mở anh chị có thể dùng:

• "Gần đây có việc gì con làm mà quên cả thời gian không?"
• "Nếu được nghỉ học một tuần, con muốn làm gì nhất?"
• "Trong lớp, các bạn hay nhờ con giúp chuyện gì?"
• "Con thấy công việc của ai trông thú vị? Thú vị ở chỗ nào?"
• "Có việc gì con làm mà thấy mệt dù làm giỏi không?"
• "Con thích làm một mình hay làm cùng nhóm hơn?"

Mẹo nhỏ: hỏi xong thì im lặng chờ. Đừng vội nhận xét "cái đó thì làm được gì". Câu trả lời đầu tiên thường chưa phải câu trả lời thật.

Với định hướng nghề nghiệp cho con gái, bố mẹ cũng nên để ý một điều: tránh gói lựa chọn của con vào khuôn "nghề hợp với con gái". Con gái có thể mê kỹ thuật, mê kinh doanh, mê làm việc ngoài trời. Hãy hỏi con như hỏi một con người, không phải một giới tính.

Khi bố mẹ và con bất đồng

Bất đồng là chuyện bình thường. Điều quan trọng là bất đồng theo cách nào.

1. Nghe hết lý do của con trước. Hỏi "vì sao con thích ngành đó" và ghi lại. Nhiều khi lý do của con chín chắn hơn bố mẹ nghĩ.
2. Nói lý do của mình bằng thông tin, không bằng cảm xúc. "Bố lo ngành này học phí cao, mình cùng tính thử nhé" dễ nghe hơn "Học cái đó thì đói".
3. Cùng đi tìm dữ kiện. Gặp người đang làm nghề đó, đọc chương trình đào tạo của trường, xem mô tả công việc thật.
4. Thoả thuận một phương án thử. Cho con một mùa hè tham gia khoá ngắn hạn, làm tình nguyện, đi thực tế. Trải nghiệm thật sẽ trả lời rõ hơn mọi cuộc cãi nhau.

Nếu hai bên vẫn bế tắc, một người thứ ba trung lập có thể giúp. Anh chị có thể tham khảo thêm bài về tư vấn định hướng nghề nghiệp.

Lịch đồng hành theo từng lớp

Định hướng tương lai cho học sinh không phải việc làm trong một tháng trước hạn nộp hồ sơ. Đây là gợi ý lịch đồng hành để anh chị không bị dồn vào phút chót.

Muốn hiểu sâu hơn từng giai đoạn, anh chị có thể đọc bài định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT.

Công cụ hỗ trợ bố mẹ định hướng nghề nghiệp cho con

Một bài trắc nghiệm tốt không quyết định thay con, nhưng cho cả nhà một "ngôn ngữ chung" để nói chuyện. Thay vì "con không biết", con có thể nói "kết quả cho thấy con nghiêng về nhóm Xã hội và Nghệ thuật, mẹ thấy có đúng không?".

Cách tôi gợi ý:

1. Con tự làm bài trắc nghiệm định hướng nghề nghiệp 89 câu, khoảng 15 phút. Bố mẹ không ngồi cạnh nhắc, để con trả lời thật lòng.
2. Con được xem miễn phí Mật Mã Hành Trình 3 chữ, chân dung tính cách, 6 nhóm sở thích và thế mạnh số 1.
3. Con gửi link kết quả riêng (dạng có đuôi ?r=) cho bố mẹ. Anh chị mở ra xem trên điện thoại của mình.
4. Nếu thấy hữu ích, bố mẹ có thể thanh toán hộ để mở Bản Đồ Sự Nghiệp đầy đủ, giá 199.000đ: 3 vùng nghề nên ưu tiên khám phá kèm lý do, hướng dễ tốn sức, ngành học và trường tiêu biểu, lộ trình 10 năm và kế hoạch 90 ngày.
5. Nhà có nhiều con, hoặc bố mẹ cũng muốn làm để hiểu chính mình, có gói gia đình 5 người 798.000đ.

Nền tảng của bài dựa trên mô hình sở thích nghề nghiệp RIASEC của John L. Holland, kết hợp các thang đo tính cách và giá trị. Nếu chỉ muốn thử phần sở thích trước, anh chị có thể cho con làm trắc nghiệm Holland miễn phí.

Một điều tôi muốn nói rõ: kết quả chỉ gợi ý vùng hướng đi để cả nhà cùng khám phá, không phán con "phải" làm một nghề nào. Nó là công cụ tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn hay đánh giá tâm lý. Nếu kết quả khác với điều con cảm nhận, đó chính là chỗ đáng để hỏi thêm.

Câu hỏi thường gặp

Bố mẹ nên bắt đầu định hướng nghề nghiệp cho con từ lớp mấy?

Càng sớm càng nhẹ nhàng, thường từ lớp 8, lớp 9 là hợp lý. Lúc này chưa cần chọn ngành, chỉ cần giúp con nhận ra mình thích gì, giỏi gì. Đến lớp 11, lớp 12 mọi thứ sẽ bớt gấp gáp hơn nhiều.

Con nói "con không biết thích gì" thì phải làm sao?

Đây là câu trả lời rất phổ biến, không có gì đáng lo. Hãy đổi câu hỏi cụ thể hơn, như "việc gì con làm mà quên giờ". Cho con thử nhiều hoạt động và làm một bài trắc nghiệm sở thích để có điểm bắt đầu.

Bố mẹ muốn con học ngành khác với con thích thì xử lý thế nào?

Nghe lý do của con trước, rồi cùng đi tìm dữ kiện thật về cả hai ngành. Cho con một trải nghiệm ngắn với ngành con thích. Quyết định dựa trên thông tin sẽ ít tổn thương hơn quyết định dựa trên áp lực.

Bài trắc nghiệm có chọn được nghề cho con không?

Không. Bài trắc nghiệm chỉ gợi ý những vùng nghề nên ưu tiên khám phá dựa trên sở thích, tính cách và giá trị của con. Lựa chọn cuối cùng cần thêm trải nghiệm thực tế và những cuộc trò chuyện trong gia đình.

Bố mẹ có xem được kết quả trắc nghiệm của con không?

Có. Sau khi làm bài, con có một link kết quả riêng và có thể gửi cho bố mẹ. Bố mẹ mở link để xem phần miễn phí, và có thể thanh toán hộ nếu muốn mở Bản Đồ Sự Nghiệp đầy đủ.