Định hướng nghề nghiệp là gì? Khái niệm, vai trò, các bước và bộ câu hỏi

Định hướng nghề nghiệp là quá trình bạn tìm hiểu chính mình (sở thích, thế mạnh, tính cách, giá trị sống), tìm hiểu thế giới nghề, rồi chọn ra vài hướng đi hợp với mình để thử, kiểm chứng và điều chỉnh dần. Đó không phải một lần chọn ngành cho xong, mà là việc bạn làm lại nhiều lần trong đời.

Nếu bạn đang tìm hiểu định hướng nghề nghiệp là gì vì từng ngồi trước tờ đăng ký nguyện vọng mà không biết điền gì, hoặc đi làm vài năm rồi vẫn tự hỏi "mình có hợp nghề này không", thì bài này viết cho bạn. Tôi là Nguyễn Trương Tuyến, người làm chương trình Điểm Bứt Phá và bài trắc nghiệm Bản Đồ Sự Nghiệp. Tôi sẽ đi lần lượt: định hướng nghề nghiệp là gì, nó giúp gì cho bạn, các bước làm, một bộ câu hỏi để tự hỏi, và cách trả lời khi nhà tuyển dụng hỏi về định hướng của bạn.

Định hướng nghề nghiệp là gì, hiểu cho đúng

Khái niệm định hướng nghề nghiệp gồm ba phần đi cùng nhau. Thiếu phần nào, quyết định của bạn sẽ lệch.

1. Hiểu mình: bạn thích loại việc nào, giỏi tự nhiên ở đâu, tính cách ra sao, điều gì bạn coi trọng (tiền, sự ổn định, tự do, được giúp người).
2. Hiểu nghề: một nghề thật sự làm gì mỗi ngày, cần kỹ năng gì, môi trường ra sao, có những con đường nào để vào.
3. Chọn và thử: thu hẹp lại vài hướng, rồi thử ở quy mô nhỏ trước khi đặt cược lớn.

Ý tưởng "người hợp với môi trường thì làm việc bền hơn" không mới. Nhà tâm lý học John L. Holland đã xây cả một mô hình quanh ý này, trình bày trong cuốn Making Vocational Choices. Mô hình của ông về sau trở thành nền móng cho O*NET, hệ thống thông tin nghề nghiệp của Bộ Lao động Hoa Kỳ.

Hãy nghĩ định hướng nghề nghiệp như cái la bàn chứ không phải tấm bản đồ chỉ đúng một con đường.

Các định hướng nghề nghiệp theo 6 nhóm sở thích

Cách chia phổ biến nhất là 6 nhóm sở thích của Holland (thường gọi tắt là RIASEC). Mỗi người thường mạnh ở 2-3 nhóm, không ai chỉ thuộc một nhóm.

Bạn có thể tự đo 6 nhóm này qua bài trắc nghiệm Holland miễn phí 36 câu.

Ba hiểu lầm hay gặp

• "Chọn một lần là xong." Thực tế nhiều người đổi hướng vài lần, và đổi hướng có chủ đích không phải thất bại.
• "Có một nghề duy nhất đúng cho mình." Thường có cả một vùng nghề hợp với bạn, không phải một ô duy nhất.
• "Cứ theo ngành đang hot." Ngành hot cho bạn biết thị trường cần gì, chưa cho bạn biết bạn có muốn làm việc đó mỗi ngày không.

Vai trò và ý nghĩa của việc định hướng nghề nghiệp

Vai trò của định hướng nghề nghiệp thay đổi theo từng giai đoạn. Cùng một câu hỏi "mình hợp với gì", nhưng học sinh, sinh viên và người đi làm sẽ dùng câu trả lời theo cách khác nhau.

Với học sinh

Ở tuổi 15-18, bạn phải chọn khối thi, chọn ngành khi chưa đi làm ngày nào. Định hướng giúp bạn có lý do cho lựa chọn, thay vì chọn khối A vì bạn thân chọn khối A, hay chọn ngành Y vì bố mẹ muốn mà chưa hỏi mình có chịu được trực đêm không. Nếu bạn đang ở giai đoạn này, bài định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT đi sâu hơn.

Với sinh viên

Bạn đã vào một ngành, nhưng trong ngành vẫn có rất nhiều lối đi. Học Marketing có người làm nội dung, có người làm số liệu quảng cáo, có người làm thương hiệu. Định hướng giúp bạn chọn môn tự chọn, chỗ thực tập, câu lạc bộ cho đúng hướng, để lúc ra trường có một câu chuyện rõ ràng để kể với nhà tuyển dụng.

Với người đi làm

Ý nghĩa của việc định hướng nghề nghiệp lúc này là trả lời câu hỏi "ở lại, rẽ nhánh hay đổi hẳn". Lấy ví dụ một người học Kế toán, đi làm ba năm thì phát hiện mình thích nói chuyện với khách hơn ngồi đối chiếu sổ sách. Không nhất thiết phải bỏ hết làm lại. Có thể rẽ sang bán phần mềm kế toán, tư vấn tài chính cho doanh nghiệp nhỏ, nơi cả vốn cũ lẫn sở thích mới đều được dùng.

Lợi ích của việc định hướng nghề nghiệp

• Bớt chọn theo cảm tính hay theo áp lực xung quanh.
• Dùng thời gian và tiền học vào đúng chỗ.
• Có tiêu chí rõ để so sánh các lời mời làm việc.
• Dễ giữ động lực hơn khi việc mình làm khớp với điều mình coi trọng.
• Khi phải đổi hướng, bạn biết mình mang theo được gì.

Các bước định hướng nghề nghiệp

Đây là 6 bước tôi khuyên bạn đi theo thứ tự. Mỗi bước không cần hoàn hảo, chỉ cần làm thật.

1. Nhìn lại điều bạn đã làm thật. Liệt kê những việc bạn từng làm say mê đến quên giờ, những lần được khen, những môn học bạn tự học thêm. Điều đã xảy ra đáng tin hơn điều bạn tưởng tượng về mình.
2. Đo bằng công cụ. Làm một bài trắc nghiệm có nền tảng rõ ràng để có ngôn ngữ mô tả sở thích, tính cách và giá trị của mình. Kết quả là gợi ý để suy nghĩ tiếp, không phải bản án.
3. Mở rộng rồi gom lại. Viết ra 15-20 nghề có vẻ hợp, rồi gom chúng thành 2-3 vùng nghề. Đừng vội chốt một nghề ở bước này.
4. Kiểm chứng bằng thông tin thật. Đọc mô tả công việc trên các trang tuyển dụng, hỏi chuyện một người đang làm nghề đó: một ngày của họ thế nào, cái gì mệt nhất.
5. Thử nhỏ. Một dự án cuối tuần, một khoá ngắn, việc làm thêm, tình nguyện, thực tập. Thử nhỏ thì sai cũng rẻ.
6. Quyết định tạm và hẹn ngày xem lại. Chọn hướng tốt nhất với thông tin hiện có, rồi ghi lịch 6 tháng sau tự hỏi lại: mình có đang đúng hướng không.

Nếu bạn muốn tự làm chi tiết từng bước, tôi có viết riêng bài tự định hướng nghề nghiệp cho bản thân.

Kỹ năng và năng lực định hướng nghề nghiệp

Năng lực định hướng nghề nghiệp là khả năng tự đi lại quá trình trên mỗi khi cuộc đời đổi khúc. Nó gồm vài kỹ năng định hướng nghề nghiệp có thể luyện được:

• Tự quan sát: nhận ra mình hào hứng hay cạn sức sau mỗi loại việc.
• Tìm và lọc thông tin: phân biệt thông tin thật về nghề với lời quảng cáo tuyển sinh.
• Ra quyết định khi chưa đủ dữ kiện: chấp nhận chọn tạm, rồi sửa.
• Thích ứng: nhà nghiên cứu Mark Savickas gọi đây là khả năng thích ứng nghề nghiệp, gồm việc quan tâm đến tương lai của mình, tự chủ trong lựa chọn, tò mò khám phá và tự tin rằng mình làm được.

Không ai sinh ra đã có sẵn các kỹ năng này, bạn luyện dần qua mỗi lần chọn và thử.

Những vấn đề định hướng nghề nghiệp hay gặp

• Bố mẹ muốn một đằng, con muốn một nẻo. Nói chuyện bằng thông tin cụ thể (nghề đó làm gì, con có gì để theo) thường hiệu quả hơn tranh cãi bằng cảm xúc.
• Thích nhiều thứ quá. Tìm điểm chung giữa các sở thích, đó thường là thứ bạn thật sự thích.
• Không thích gì cả. Thường là do chưa thử đủ. Tăng trải nghiệm trước, chọn sau.
• Học một ngành, làm một nghề khác. Chuyện này rất thường gặp. Câu hỏi đúng không phải "mình có phí bốn năm không" mà là "mình mang được gì từ ngành cũ sang".
• Chông chênh ở tuổi 30. Đi làm đủ lâu để biết mình không muốn gì, nhưng chưa rõ mình muốn gì. Đây là lúc rất đáng để định hướng lại một cách bài bản.

Bộ câu hỏi định hướng nghề nghiệp để tự hỏi

Đây là 18 câu hỏi về định hướng nghề nghiệp, chia 4 nhóm. Hãy viết câu trả lời ra giấy, đừng chỉ nghĩ trong đầu. Viết ra thì bạn mới thấy chỗ mâu thuẫn.

Nhóm 1: Sở thích

1. Việc gì bạn làm mà quên cả giờ giấc?
2. Nếu có một ngày rảnh hoàn toàn, bạn sẽ làm gì?
3. Bạn hay đọc, xem, tìm hiểu về chủ đề gì dù không ai bắt?
4. Bạn thích làm việc với người, với số liệu, với ý tưởng hay với đồ vật?
5. Trong các nghề bạn từng thấy, nghề nào làm bạn tò mò nhất?

Nhóm 2: Thế mạnh

1. Mọi người hay nhờ bạn việc gì?
2. Bạn được khen nhiều nhất về điều gì?
3. Việc gì người khác thấy khó mà bạn thấy dễ?
4. Môn học hay việc nào bạn tiến bộ nhanh nhất?
5. Lần gần nhất bạn tự hào về mình là khi làm việc gì?

Nhóm 3: Giá trị và lối sống

1. Bạn muốn công việc cho bạn điều gì nhất: thu nhập, ổn định, tự do, được giúp người hay được công nhận?
2. Bạn muốn làm một mình hay trong đội nhóm?
3. Bạn chịu được áp lực doanh số, áp lực hạn chót hay áp lực trách nhiệm với người khác?
4. Mười năm nữa, một ngày làm việc lý tưởng của bạn trông như thế nào?

Nhóm 4: Thực tế

1. Gia đình bạn kỳ vọng gì, và bạn đồng ý với phần nào?
2. Bạn có thể đầu tư bao nhiêu thời gian, tiền bạc cho việc học thêm?
3. Bạn sẵn sàng sống ở đâu, đi lại xa đến mức nào?
4. Bước nhỏ nhất bạn có thể làm trong 30 ngày tới để thử một hướng là gì?

Cách trả lời định hướng nghề nghiệp khi phỏng vấn xin việc

Câu "Định hướng nghề nghiệp của bạn trong 5 năm tới là gì?" gần như buổi phỏng vấn nào cũng có. Nhà tuyển dụng không cần bạn đoán trước tương lai. Họ muốn biết ba điều: bạn có suy nghĩ về con đường của mình không, con đường đó có khớp với vị trí này không, và bạn có định gắn bó đủ lâu không.

Một câu trả lời tốt thường có ba phần:

1. Ngắn hạn (1-2 năm): bạn muốn giỏi điều gì ở vị trí này.
2. Trung hạn (3-5 năm): bạn muốn phát triển lên vai trò nào.
3. Gắn với công ty: vì sao môi trường này giúp bạn đi được con đường đó.

Câu mẫu cho sinh viên mới ra trường (vị trí nhân viên marketing):

Trong một đến hai năm đầu, em muốn làm thật chắc phần nội dung và đo lường hiệu quả quảng cáo, vì đây là nền tảng của mọi việc marketing. Trong khoảng năm năm, em mong mình có thể phụ trách trọn một chiến dịch, rồi dẫn dắt một nhóm nhỏ. Em ứng tuyển vào đây vì công ty làm cả nội dung lẫn quảng cáo, em được học cả hai phía.

Câu mẫu cho người đã đi làm (chuyển từ kế toán sang kinh doanh):

Ba năm làm kế toán giúp tôi đọc số liệu và hiểu dòng tiền của doanh nghiệp. Trong hai năm tới, tôi muốn dùng điều đó để tư vấn cho khách hàng doanh nghiệp tốt hơn. Về lâu dài, tôi hướng tới vai trò quản lý khách hàng lớn, nơi cần cả hiểu số lẫn hiểu người.

Nên tránh: nói "em chưa nghĩ tới", nói mục tiêu không liên quan gì đến vị trí, hoặc nói "năm năm nữa em mở công ty riêng" khi đang ứng tuyển một vị trí cần gắn bó.

Gợi ý dàn ý powerpoint định hướng nghề nghiệp cho học sinh

Nếu bạn được giao thuyết trình chủ đề này ở lớp, đây là dàn ý 8 slide gọn và dễ nói:

1. Tiêu đề: Định hướng nghề nghiệp là gì và vì sao cần bắt đầu sớm.
2. Định nghĩa: hiểu mình, hiểu nghề, chọn và thử.
3. Ba hiểu lầm thường gặp.
4. 6 nhóm sở thích của Holland, kèm ví dụ nghề.
5. 6 bước định hướng nghề nghiệp.
6. Bộ câu hỏi: chọn 5 câu hay nhất cho cả lớp cùng trả lời.
7. Một ví dụ tự đặt ra, viết rõ là tình huống giả định.
8. Kết: một việc mỗi bạn có thể làm ngay tuần này.

Về hình ảnh định hướng nghề nghiệp cho slide, cách đẹp và an toàn nhất là tự vẽ sơ đồ: ba vòng tròn "thích, giỏi, cần" giao nhau, hoặc bảng 6 nhóm sở thích tô 6 màu. Nếu lấy ảnh trên mạng, hãy dùng ảnh từ kho miễn phí bản quyền và ghi nguồn ở góc slide.

Định hướng và phát triển nghề nghiệp: chọn xong mới là bắt đầu

Định hướng trả lời câu "đi về đâu", phát triển nghề nghiệp trả lời câu "đi thế nào": học kỹ năng gì, tìm ai hướng dẫn, đặt mốc kiểm tra ra sao. Cứ vài năm, hãy quay lại bộ câu hỏi ở trên, vì bạn và thị trường đều thay đổi.

Nếu bạn muốn có một điểm xuất phát rõ ràng, hãy làm bài trắc nghiệm định hướng nghề nghiệp Bản Đồ Sự Nghiệp: 89 câu, khoảng 15 phút, miễn phí xem Mật Mã Hành Trình 3 chữ, chân dung, 6 nhóm sở thích và thế mạnh số 1 của bạn. Kết quả chỉ gợi ý các vùng nghề nên khám phá, không phán bạn phải làm một nghề nào. Nếu muốn có người cùng đọc kết quả, xem thêm bài tư vấn định hướng nghề nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Định hướng nghề nghiệp là gì nói ngắn gọn?

Là quá trình hiểu mình, hiểu nghề, rồi chọn vài hướng đi phù hợp để thử và điều chỉnh dần. Nó không phải một lần chọn ngành cho xong mà là việc bạn làm lại ở nhiều giai đoạn của cuộc đời.

Khi nào nên bắt đầu định hướng nghề nghiệp?

Càng sớm càng tốt, nhưng không bao giờ là muộn. Học sinh lớp 9, lớp 10 bắt đầu thì có thời gian chọn khối thi, người đi làm 30 tuổi bắt đầu thì có lợi thế là đã biết mình không hợp với điều gì.

Định hướng nghề nghiệp có phải chỉ là làm trắc nghiệm?

Không. Trắc nghiệm là một bước giúp bạn có ngôn ngữ mô tả bản thân. Bạn vẫn cần nhìn lại trải nghiệm thật, tìm hiểu nghề và thử nhỏ thì mới ra quyết định chắc tay được.

Bài trắc nghiệm có cho biết chính xác nghề mình phải làm không?

Không có bài trắc nghiệm nào làm được điều đó một cách trung thực. Kết quả tốt nhất là gợi ý vài vùng nghề đáng khám phá kèm lý do, còn quyết định cuối cùng cần thêm trải nghiệm thật và hoàn cảnh của riêng bạn.

Trả lời câu "định hướng nghề nghiệp của bạn trong 5 năm tới" thế nào?

Nói theo ba phần: điều bạn muốn giỏi trong 1-2 năm đầu, vai trò bạn hướng tới sau 3-5 năm, và vì sao công ty này giúp bạn đi con đường đó. Giữ câu trả lời gắn với vị trí đang ứng tuyển.

Học trái ngành có phải là định hướng sai không?

Không nhất thiết. Nhiều người học một ngành rồi làm nghề khác và vẫn dùng được vốn cũ. Điều đáng hỏi là bạn mang được kỹ năng gì từ ngành cũ sang hướng mới, chứ không phải tự trách quá khứ.